Historia Jakuszyc
Jakuszyce (1825 Jakobstale, następnie Jakobsthal lub
Jakobstal, w 1945 r. przejściowo Jakuszec, potem Jakuszyce) to najwyżej
(850-886 m.n.p.m.) położona część Szklarskiej Poręby, dla których osią
jest droga prowadząca do sąsiedniego Harrachova i dalej na południe. Jest
to dogodny trakt komunikacyjny, będący najkrótszym połączeniem Wrocławia z
czeską Pragą.
W Jakuszycach drogę przecina Kamienna, która bierze swoje początki z
torfowisk pod Mumlawskim Wierchem, barwiących wody rzeki na
charakterystyczny, brązowy kolor.
W dolinie Kamiennej, poniżej Przełęczy Szklarskiej oddzielającej
Karkonosze od Gór Izerskich, w pobliżu wyrobiska torfowego zwanego
Bagniskiem, rzeka gwałtownie zmienia bieg z północy ku zachodowi. Tutaj,
opodal Walońskiego Kamienia, znajduje się skalne rumowisko wymieniane w
wielu zapiskach walońskich pod nazwą "widelec", przez którego szczeliny
przebija się Kamienna. W połowie XV w. Antonio de Medici, średniowieczny
znawca Karkonoszy i Gór Izerskich, tak opisywał to miejsce:
Nieco na południe od Jakuszyc linię kolejową przecina potok o nazwie
Złotnik, co poświadcza, że tereny te były objęte intensywnymi
poszukiwaniami przez dawnych walońskich poszukiwaczy złota i kamieni
szlachetnych.
Bogate w unikalną, górską roślinność łąki wokół Przełęczy Szklarskiej i
Jakuszyc przeszukiwali również zielarze – laboranci, którzy z pozyskanych
ziół wytwarzali lecznicze medykamenty. W czasach nowożytnych Szklarska
Poręba, obok Karpacza była jednym z ważniejszych w Sudetach ośrodków
leczenia ziołami, a kres tej działalności przyniósł dopiero wiek XIX.
Niewielka osada powstała w Jakuszycach w początkach XIX w. Najpierw była
to leśniczówka, która przez lata strzegła dóbr rodziny Schaffgotsch.
Rozwój osady nastąpił po wybudowaniu utwardzonej drogi z Piechowic do
Szklarskiej Poręby i Harrachova w latach 1845-1848, co było związane z
rozwojem na tym terenie hutnictwa szkła, a szczególnie otwarciem dnia 7
lipca 1842 r. huty szkła "Józefina" [od 1956 r. Huta Szkła Kryształowego
"Julia"].
Z końca XIX w. pochodzą plany budowy połączenia kolejowego z Piechowic
przez Szklarską Porębę, Jakuszyce do Harrachova i Tanvaldu. Linia została
uruchomiona w 1902 r., a następnie zelektryfikowana w 1922 r. Była to
najwyżej położona linia kolejowa w Prusach i jedna z pierwszych
zelektryfikowanych kolei górskich w Europie. Funkcjonowanie
zelektryfikowanej trakcji w trudnym terenie Gór Izerskich było szczególnie
w pierwszych latach bacznie obserwowane przez specjalistów zajmujących się
transportem kolejowym. Poważne problemy spotykały na tym odcinku kolej w
okresie zimowym, ze względu na znaczne opady śniegu, które doprowadzały do
uwięzienia pociągów w zaspach. Niejednokrotnie śnieżne zatory trwały po
parę dni.
Pod koniec XIX w. projektowano również budowę linii kolejowej mającej
połączyć Szklarską Porębę, Jakuszyce, Orle z nieistniejącą dziś "wsią
drwali i przemytników", którą była swego czasu położona na Hali Izerskiej
osada o nazwie Wielka Izera. Nowe połączenie miało być wykorzystywane
przede wszystkim do celów gospodarczych i zwózki drewna, ale też dla
obsługi ruchu pasażerskiego. Przytomnie zwrócono jednak uwagę na
niebezpieczeństwo budowy linii kolejowej na rozległych torfowiskach oraz
podmokłych terenach Gór Izerskich i od tego projektu odstąpiono.
Z czasem Jakuszyce stały się ruchliwym przejściem granicznym. Stopniowo
zaczął wzrastać ruch turystyczny. W 1894 r. w Jakuszycach znajdowały się
trzy domy i dwie leśniczówki, z których położona wyżej (popularny "Bombaj"
- dzisiejsza "Gospoda Graniczna") prowadziła niewielką restaurację. Obiekt
ten to charakterystyczna dla regionu Karkonoszy i Gór Izerskich wiejska
drewniana chata o konstrukcji przysłupowej na wysokiej podmurówce z
kamienia. W latach dwudziestych restauracja została rozbudowana;
zaadoptowano pomieszczenia na piętrze, które przeznaczono na część
hotelową. Niektóre z bud pasterskich zmieniono na niewielkie pensjonaty.
Najbardziej znanymi były Katzensteinbaude, Proxenbaude i Friedrichsbaude.
Już od końca XIX w. tereny wokół Jakuszyc ze względu na znakomite warunki
śniegowe wykorzystywane były do uprawiania "białego szaleństwa". Tradycje
te kontynuuje do dziś Stowarzyszenie "Bieg Piastów", które od 1976 r.
organizuje wiele masowych imprez w narciarskich.
Ważnym punktem osady była nieczynna dziś, częściowo zdewastowana,
niewielka stacja kolejowa. Była to najwyżej położona stacja kolejowa w
dawnych Prusach. Stacja kolejowa w Jakuszycach położona była na wysokości
871 m.n.p.m., a więc o 31 metrów wyżej od dworca kolejowego w Zakopanem.
W 1925 r. pomiędzy stacją kolejowa a leśniczówką wybudowana została
niewielka, drewniana szkoła, przeznaczona dla około 30 uczniów wraz z
mieszkaniem dla nauczyciela. Autorem projektu był W. Prüfer, znany na tym
terenie z wielu realizacji architekt mieszkający w Szklarskiej Porębie. W.
Prüfer był między innymi autorem projektu skoczni narciarskiej na Owczych
Skałach. Budowa szkoły świadczyła o rozwoju i wzroście ludności Jakuszyc w
pierwszej połowie XX w. W 1910 r. mieszkało w Jakuszycach 90, a w 1933 r.
120 mieszkańców.
Po drugiej stronie drogi wiodącej do Harrachova znajdował się budynek
urzędu celnego i granica państwa. W drugiej połowie lat dwudziestych urząd
celny został znacznie rozbudowany. Dziś mieści się tutaj ośrodek
„Biathlon” i restauracja. Niedaleko znajdował się blok skalny, na którym
napis głosił "2791 F. über dem Meeresspiegel" - "2791 stóp nad poziomem
morza".
Dnia 8 października 1938 r. wojska niemieckie wkroczyły na teren
Czechosłowacji. Jedna z dróg podboju niepodległego kraju wiodła doliną
Kamiennej, przez Szklarską Przełęcz i przejście graniczne w Szklarskiej
Porębie-Jakuszycach, na którym oddziały Wehrmachtu i SS witali licznie
przybyli Niemcy sudeccy. W 1945 r. Jakuszce jako dzielnica Szklarskiej
Poręby znalazły się w granicach państwa polskiego. |
 |
|